Formatief handelen
Wisbordjes

De paginatitel zegt het al: Formatief handelen, maar hoe zit dat nou in de context van wisbordjes? Bij formatief handelen draait het om inzicht krijgen in het leerproces van de leerling. Zowel jij (de docent) als de leerling hebben veel baat bij dat inzicht. Je kunt dat inzicht namelijk inzetten om de leerling gerichte feedback, feedup en feedforward te geven. Ik zal niet doen alsof dat mijn termen zijn, dus hieronder even wat bronmateriaal vermelden van mensen die daar écht verstand van hebben, maar ik licht het wel even in eigen woorden toe:

Feedback: Bij de leerling duidelijk maken waar zij staan in hun leerproces ten opzichte van waar ze zijn begonnen. Wat kun je al? Wat gaat er fout?
Feedup: Bij de leerling duidelijk maken welk leerdoel zij moeten bereiken. Wat moet je kunnen?
Feedfoward: Bij de leerling duidelijk maken wat ervoor nodig is om op het beoogde leerdoel te komen. Wat moet je doen?

Nou, die wisbordjes bieden een en al inzicht! Voorwaarde is wel dat leerlingen zich netjes aan de spelregels houden en dat zal niet altijd 100% lukken. Betekent dat een mislukking? Nee! Want zonder wisbordjes krijg je vaak situaties waarin alleen de meest fanatieke leerlingen antwoord geven op je vragen en actief meedenken, de rest van de leerlingen staat uit. Ik ga er dus vanuit dat mijn wisbordjes me meer inzicht geven dan ik zou krijgen zonder wisbordjes. Een hele belangrijke regel (zie Benodigdheden & spelregels) is regel 2: Een vraagteken is óók een goed antwoord. Leerlingen, vooral degenen die wat aan zichzelf twijfelen, kunnen namelijk het gevoel krijgen dat ze door hun klasgenoten bekeken of beoordeeld worden als ze een fout antwoord omhoog houden. Die vorm van onveiligheid wil je vanaf het begin in de kiem smoren door stevig te benadrukken wat het doel van de wisbordjes is: inzicht krijgen. De leerlingen helpen jou om hen weer te helpen door eerlijk te zijn over wat ze nog niet weten. Het vraagteken is dus een heel legitiem en inzichtrijk antwoord, jij kunt als docent zien welke leerlingen vraagtekens opschrijven en bij welke vragen dat het meest voorkomt. Het foute antwoord is op dit punt evenveel waard als het juiste antwoord (in tegenstelling tot de toets) en dat moet benadrukt worden. Dit geeft je enorm veel ruimte voor gerichte feedback, feedup en feedforward. Dat hoeft ook niet altijd klassikaal hè, je kunt na de uitleg ook even wat leerlingen opzoeken of apart nemen om ze verder richting het leerdoel te helpen. Belangrijk is wel dát je dat doet, klassikaal of op kleinere schaal. Alleen inzicht krijgen in waar de leerlingen staan zonder daar acties op te ondernemen brengt niemand verder.

Goed fout bij meerkeuze

Bij de Praktijkvoorbeelden hierboven raad ik aan om zo veel mogelijk meerkeuzevragen te gebruiken als het om rekenwerk gaat. Het idee daarachter is dat ik bij rekenvaardigheid vaak dezelfde fouten tegenkom en ik wil tijdens de uitleg (want dan gebruik ik wisbordjes) die fouten graag een podium geven, met als doel dat leerlingen ze bij het maken van opgaven of op de toets voorkomen. Geschikte antwoordopties bedenken op een meerkeuzevraag vergt echter wel wat aandacht. Je wil voorkomen dat leerlingen in één oogopslag al kunnen zien welk antwoord juist is, púúr omdat het de enige is die logisch aanvoelt. Blijf dus weg van "onzin" antwoordopties, maar voeg antwoordopties toe waar leerlingen ook écht op uitkomen als ze een bepaalde veel voorkomende fout maken, of een misconceptie in hun hoofd hebben. Hiermee bereik je dat (vrijwel) iedere leerling na het rekenen op het bord kijkt, een antwoord ziet staan dat overeenkomt het het eigen antwoord en dat dus netjes opschrijft en laat zien. Hiermee voorkom je dat leerlingen na het rekenen op het bord kijken en denken: mijn antwoord lijkt niet op één van de opties, dus het zal wel fout zijn. Die laatste situatie zorgt er namelijk voor dat leerlingen om zich heen gaan kijken om te zoeken naar consensus over wat dan wél het goede antwoord zal zijn en dat lijdt tot een vertekend inzicht. Door meerkeuzevragen te gebruiken maak je leerlingen die het fout hebben dus éérst nog even zelfverzekerd in hun fout, om vervolgens goed te kunnen aangeven waarom hun antwoord eigenlijk fout is. Klinkt misschien een beetje gemeen, maar het gaat hier om erkenning: wat zij fout hebben berekend is niet zo vergezocht of gek, maar ze moeten er wel wat mee. Je maakt de leerlingen dus even bewust onbekwaam zodat je ze verder kunt helpen naar een staat van bewust bekwaam. Neem het praktijkvoorbeeld hierboven. Bij dit soort rekenwerk zie ik vaak dat leerlingen zaken als de btw, installatiekosten of de restwaarde op een onjuiste manier in hun berekening verwerken. Die drie fouten zijn dus bewust gekozen als foute antwoordopties. Door na het geven (en vooral rustig voordoen) van het juiste antwoord óók nog even stil te staan bij welke fouten we dus willen vermijden, maak je de leerling bewust van de valkuilen die er zijn en hoe ze voorkomen dat ze daar in vallen. Vandaar dat ik zo'n liefhebber van goed meerkeuzevragen ben. Stel ik dan nooit open vragen? Natuurlijk wel! Ook met rekenwerk doe ik dat, maar dan stel ik ze bijvoorbeeld omdat ik inzicht wil verzamelen over de methode of notatie die leerlingen gebruiken. Dat is ook de moeite waard!

Bronnen: Formatief Handelen (Kneyber et al.) & Formatief handelen in de les (Vos)